Links en rechts als oude quasi-sociale systemen: grotere selectieve verontwaardiging in een tijd van versnelde communicatie
Vooraf
In hedendaagse samenlevingen functioneren progressieve en conservatieve communicatie steeds meer als quasi-sociale systemen. Dit is een trend. De versnelling van de digitale communicatie en sociale media creëert semigesloten communicatieve circuits waarin informatie circuleert, wordt versterkt en opnieuw wordt geselecteerd. Andere informatie wordt niet geselecteerd. Binnen deze circuits ontstaat een zelforganiserend effect: herhalende communicatie versterkt patronen van betekenis, interpretatie en reactie op gebeurtenissen in de samenleving. Links en rechts (progressief – conservatief) zijn geen eenvoudige politieke posities meer, maar communicatieve loops die via hun eigen selecties een niet-neutrale sociale werkelijkheid produceren en herproduceren. Dat is een belangrijke verandering.
Selectie
Sociale systemen komen tot stand via informatieselectie. Omdat de werkelijkheid complexer is dan wat kan worden verwerkt, moeten systemen noodzakelijk selecteren welke informatie relevant is en welke naar de achtergrond verdwijnt. Progressieve en conservatieve communicatie functioneren op deze manier: zij selecteren verschillende aspecten van de maatschappelijke realiteit en laten andere aspecten minder doorwegen. Deze selectie verklaart waarom beide systemen vaak verschillende morele interpretaties hebben van dezelfde gebeurtenissen.
Selectieve morele verontwaardiging
Een logisch gevolg van deze natuurlijke selectiviteit is wat men ‘selectieve morele verontwaardiging’ noemt. Zowel progressieve als conservatieve communicatie reageren moreel op maatschappelijke gebeurtenissen, maar doen dit op basis van verschillende prioriteiten. Dit is niet het gevolg van meer of minder morele capaciteiten of morele betrokkenheid, maar het gevolg van wat binnen de communicatie als primair relevant wordt gevonden.
Andere codes
Deze verschillende selecties komen voort uit de verschillende binaire codes die de communicatie structureren. Progressieve communicatie selecteert informatie primair via het onderscheid rechtvaardig versus onrechtvaardig. Zij richt zich op structurele ongelijkheid, historische asymmetrie en vormen van uitsluiting. Conservatieve communicatie structureert zich rond het onderscheid stabiliteit versus instabiliteit en legt de nadruk op orde, veiligheid en institutionele continuïteit. Deze verschillende codes laten verschillende aspecten van dezelfde werkelijkheid doorwegen en laten andere morele hiërarchieën ontstaan.
Palestina en Iran
Actuele internationale conflicten illustreren deze dynamiek duidelijk. In het geval van Palestina wordt de situatie binnen progressieve communicatie vaak gecodeerd in termen van onrechtvaardigheid en structurele asymmetrie, waardoor aandacht vooral uitgaat naar mensenrechten en de historische context. Conservatieve communicatie daarentegen interpreteert dezelfde situatie eerder vanuit stabiliteitsoverwegingen en benadrukt de rol van Israël als democratische actor in een geopolitiek instabiele regio. Het verschil ligt niet in de waarneming van geweld of conflict, maar in de manier waarop verschillende dimensies van de context laten doorwegen.
Eenzelfde contrast zien we in de manier waarop het geweld in Iran wordt geïnterpreteerd. Progressieve communicatie plaatst de legitimiteit van het regime vaker in een historisch kader en onderstreept de rol van externe interventies in het verleden, terwijl conservatieve communicatie Iran eerder interpreteert als een destabiliserende factor in het geopolitieke systeem. In beide gevallen leidt de verschillende binaire codering tot verschillende morele accenten en dus altijd tot selectieve verontwaardiging. Langs beide zijden.
Verschillende invalshoeken op dezelfde werkelijkheid
Het is cruciaal te onderstrepen dat deze verschillende perspectieven niet moreel incompatibel zijn. Integendeel, zowel de progressieve als de conservatieve communicatie verwerpen geweld tegen burgers, maar laten andere contextuele dimensies doorwegen. Het verschil ligt dus niet in de normatieve verwerping van geweld, maar in de morele hiërarchieën die voortkomen uit andere communicatieve codes. Systeemtheoretisch zijn deze verschillen complementaire informatiedimensies van dezelfde sociale werkelijkheid. Progressieve communicatie verhoogt de zichtbaarheid van structurele onrechtvaardigheid en mobiliseert maatschappelijke verandering, terwijl conservatieve communicatie de nadruk legt op stabiliteit en institutionele continuïteit en zo (geo)politieke samenhang bewaakt. Beide functies zijn essentieel voor het functioneren van complexe samenlevingen.
Doorbraak
Deze dynamiek van selectieve weging is duidelijk zichtbaar in het publieke debat. Zo is, bijvoorbeeld, het opiniestuk van Hendrik Vuye (Doorbraak, 19/2/2026), Links en de geliefde ayatollahs, een illustratie van een conservatieve interpretatie die gebeurtenissen primair interpreteert vanuit stabiliteits- en ordeoverwegingen en daarom de vraag stelt waarom links, volgens de auteur, niet zwijgt over Gaza maar wel over Iran. Vanuit het perspectief van dit essay kan deze analyse worden geïnterpreteerd als een voorbeeld van een legitieme maar eenzijdige selectie van informatie, waarbij bepaalde dimensies van de sociale werkelijkheid sterker doorwegen, terwijl andere dimensies minder aandacht krijgen.
Democratie 2.0
Een goed functionerende democratie is niet ingesteld op het laten verdwijnen van deze verschillen, maar op het vermogen om ze te integreren. Selectieve morele verontwaardiging is géén defect of hypocrisie, maar een gevolg van verschillende selectiestructuren die elk een deel van de sociale werkelijkheid zichtbaar maken. Wanneer deze perspectieven niet langer als antagonistisch maar als complementair worden begrepen, ontstaat er ruimte voor een dynamische omgang met maatschappelijke complexiteit.
Moderne samenlevingen staan niet voor de uitdaging van het oplossen van de tegenstelling tussen links en rechts - dat is een anachronistische opsplitsing, maar in het ontwikkelen van communicatieve structuren die contrasterende perspectieven kunnen absorberen, integreren en vertalen naar politieke besluitvorming. Sociale complexiteit wordt omgezet naar een stabiele en rechtvaardige maatschappelijke orde.
Reactie plaatsen
Reacties